Þá er komið að Dance with Dragons, síðustu bókinni sem Martin kláraði í þessari seríu. Hún hefur ákveðin sess í lesturhjarta mínu. Þetta var fyrsta Song of Ice and Fire bókin sem ég keypti á útgáfudegi, á fögru sumarmiðnætti árið 2011. Ég hringdi mig inn veikan í vinnu daginn eftir og át bókina upp á einum sólarhring. Fannst hún frábær þá, varð pirraðri á henni þegar ég fór að pæla í henni og varð síðan aftur ástfangin við endurlesturin. Ég hef líka haft fyrir því að fletta upp á vandræðalega mörgum ritgerðum um hana, það er magnað hversu mikla vinnu menn hafa í fjalla um þessa bók.

Skoðanir á bókinni eru skiptari en á Feast for Crows. Er hún klúður eða misskilið meistaraverk? Er hún hröð og spennandi eða heil bók af opnunarleikjum í skák, á þess að við komust inn í endataflið?

Yfirnátturan tekur yfir

Í flestum fantasíum fara töfrar ýmist hverfandi (Hringadrottinssaga) eða þeir eru að fæðast aftur inn í heiminn (The Stormlight Archives). Alla seríuna Song of Ice and Fire fara áhrif töfra stigvaxandi og þegar hér er komið við sögu eru þeir komnir í lykilhlutverk í sögunni. Drekarnir eru næstum fullvaxta, máttur rauðu prestana og alkemista hafa vaxið og hinir dauðu eru á leiðinni suður.

Manni hlakkar til að sjá hvernig persónur eins og Cersei, Jamie og aðrir íbúar Kings Landing bregðast við komu dreka og uppvakninga. Það er líka töluvert auðveldara að halda með persónunum eins og Jon Snow, sem er með virkilega vondan kall til að berjast. Meira um Jon okkar síðar.

Það er ekkert leyndarmál að drekarnir í Game of Thrones eru aðferð Martin til að skrifa óbeint um gjöreyðingarvopn. Þeir gefa Dany þann möguleika á að vinna hvaða orrustu sem er, ef hún er tilbúin að drepa þúsundir manna. Hvenær sem er getur hún valið að vinna hvað það stríð sem hún fer í, en hún verður drottning ösku og elda. Hvers virði er slíkur sigur? Getur hún ríkt í landi þar sem ógninn er það eina sem heldur henni við völd? Er hún tilbúin til þess? Lok þessarar bókar benda til þess.

Í Dance with Dragons (og reyndar Feast for Crows) fáum við líka vísbendingar um að það sé annað töfra afl á stjá, eða öllu heldur and-töfra afl. Allar bækurnar hafa Maesterarnir verið að grúska í bakgrunninum, upp til hópa vinalegir karlar sem þjóna og ráðleggja aðalpersónunum. Í Feast for Crows var ýjað að því að þeir bæru ábyrgð á að drekarnir hefðu dáið fyrir tíma bókana. Í Dance with Dragons kynnumst við svo Lafði Dustin. Hún er einstaklega bitur íbúi norðursins sem hefur þetta að segja um Maesterana:

„If I were queen, the first thing I would do would be to kill all those grey rats. They scurry everywhere, living on the leavings of the lords, chittering to one another, whispering in the ears of their masters. But who are the masters and who are the servants, truly?

„Every great lord has his maester, ever lesser lord aspires to one. If you do not have a maester, it is taken to mean that you are of little consequence. The grey rats read and write our letters, even for such lords as cannot read themselves, and who can say for a certainty that they are not twisting the words for their own ends? What good are they, I ask you?“

Hún heldur áfram og vill meina að það hafi verið þessum mönnum að kenna að stríðið braust út á sínum tíma. Við hreinlega vitum ekki þegar Dance with Dragons lýkur hvort eitthvað sé til í þessu. En heimili þeirra er Oldtown, einn af stöðunum þar sem aðalpersónur eru að hópast saman þegar bókinni lýkur, það er auðvelt að sjá fyrir sér að þar verði eitthvað uppgjör í Winds of Winter, mögulega uppgjör sem mun segja okkur meira um töfra í þessum heimi.

Sagan dregst saman: Það var mikið.

Í byrjun fyrstu bókar Game of Thrones voru allar sjónarhornspersónurnar, nema Deanerys, á einum stað: Winterfell. Fyrst fór lítill hópur norður (Tyrion, Jon), annar hópur var kjurr (Bran, Catelyn) og stór hópur fór suður til Kings Landing. Catelyn fór suður á eftir eiginmanni sínum, endaði á að fara inn í Dalinn og svo flæktist sagan. Persónur ferðuðust þvers og kruss um Westeros og á tímabili (segjum miðbik Feast for Crows/byrjun Dance with Dragons) virtist sem hver einasta persóna eða svo gott sem væri á sínum stað í sínu eigin ævintýri.

Um miðbik Dance with Dragons virðist sem betur fer sem sögurnar séu að dragast saman. Fyrir norðan eru Jon, Stannis, Theon, Asha Greyjoy og nokkrir minni spámenn. Fyrir austan dragast persónur að Dany eins og flugur að eld. Litlir hópar stefna á Oldtown, King Landing og Dorne. Vissulega eru þetta en fimm, kannski sjö sögusvið eftir því hvernig þú dregur línurnar. Fyrir lesanda er samt alveg frábært að við fáum aftur að sjá sjónarhornspersónur hittast og eiga samleið. Vekur hjá manni von um að þessi risa saga muni einhvern tímann klárast.

Upp úr þurru: Jon Connington.

Í Dance with Dragons er einn óvæntasti viðsnúningur bókanna. Hann er ekki óvæntur á sama hátt og dauðar Ned og Robb, þar sem lesandi trúði ekki að þetta gæti gerst. Hann er óvæntur af því að það er nánast engar vísbendingar í textanum um að hann sé að fara að gerast: Koma Jon Connington og Young Griff inn í söguna. Ég veit ekki til þess að einn einasti maður hafi séð þetta fyrir.

Tyrion Lannister slapp frá að missa höfuðið í lok Storm of Swords með hjálp Varys. Sá síðarnefndi hefur verið ráðgáta alla seríuna, hvað vill hann? Hvað er hann að gera. Í Dance kemur í ljós að hann hefur verið viðrini við samsæri frá því löngu áður en sagan hófst. Samsærið gengur út á að koma syni fyrri konungs aftur á hásætið. Upphaflega ætla þeir að ganga til liðs við Daenerys en Tyrion sannfærir unga manninn um að ráðast frekar beint á konungsríkin sjö og bíða hennar þar.

Dvergnum er svo rænt og innrásin hefst í lok bókarinnar. Það eru vísbendingar um að Young Griff sé ekki sá sem hann virðist vera, en í lok dags skiptir það ekki máli. Hann er með her, hann er tilbúin í stríð þó andstæðingar hans viti ekki einu sinni af því og hann er tilbúin að berjast.

Aftur og aftur í þessari seríu höfum við séð mann með réttlætiskennd og vald koma atburðum af stað, hringrás sem virðist aftur vera að fara af stað hér. Það verður að bíða Winds of Winter að sjá hvaða hlutverk þeir Jon og Griff hafa, en mig grunar að þeir verði táknmynd þess hvernig við gjöldum fyrir glæpi fortíðar.

Tyrion, Jon og Dany – Inn í myrkrið

I’ve always agreed with William Faulkner—he said that the human heart in conflict with itself is the only thing worth writing about. I’ve always taken that as my guiding principle, and the rest is just set dressing.

George R.R. Martin

Í lok Storm of Swords voru þrjár vinsælustu persónurnar komnar á ákveðna endastöð. Jon Snow var ekki lengur olnbogabarn, hann var orðin hershöfðingi. Dany var ekki lengur útlagi, hún var drottning. Tyrion var ekki lengur einn valdamesti maður heimsins, heldur flóttamaður og föðurmorðingi. Í Dance with Dragons byrjar höfundur að skoða hvaða áhrif þetta hefur á þau.

Fyrstu bækurnar var Jon sífellt setur í þær aðstæður að þurfa milli rétts og rangs. Hann kaus nánast alltaf það rétta. Núna þarf hann að velja milli þessa rétta og minna rétta. Að vera hetja eða vera ábyrgur. Að gera allt sem hann getur til að hjálpa óbeint, eða einbeita sér að ógninni að handan.

Hann kolfellur á prófinu. Það sem meira er, maður fagnar því að sjá hann falla á prófinu. Hann beygir reglur, hann blandar sér í stríðið fyrir sunnan og borgar fyrir það með lífi sínu.

Það gerir fallið pínlegra að þegar hann einbeitir sér að ógninni að handan þá er hann frábær foringi. En hann er í hjarta sínu hetja og hann fórnar miklu til að bjarga óbreyttum (fyrrum) óvinum sínum og tekur gífurlega áhættu til að bjarga (að hann heldur) systur sinni. Í lok bókarinnar ætlar hann að bjarga norðrinu frá Bolton ættinni. En til að gera það þarf hann að fórna heiðri sínum og Næturvaktarinnar. Menn hans stoppa hann, með sautján eða svo hnífstungum.

Það er reyndar alveg morgunljóst að hann mun lifna við í næstu bók. Margoft í bókinni er talað um að vargar geti lifað af í dýrinu sínu, það er rauður prestur við vegginn og þeir hafa nokkrum sinnum lífgað persónur aftur til lífsins. Sú staðreynd dregur smá úr högginu við að missa hann.

Dany gerir sitt allra besta til að vera góð drottning. En hún virðist ekki skilja af hverju fólk virðist ekki vera að missa sig úr þakklæti. Hún gerir það sem hún þarf til að tryggja friðin, en tilfinningin  er að það sé verið að leika á hana. Þegar hún virðist alveg að vera að ná tökum á stöðunni birtist drekinn hennar á hringleikum og allt fer til andskotans. Hún velur drekann.

Þættirnir voru mikið og réttilega gagnrýndir fyrir að Dany fór á korteri úr því að vera engill með dreka í að vera fjöldamorðingi og stríðsglæpamaður. Ef maður les Dance, vitandi að líklega verði hún skrýmsli, þá er umbreyting nokkuð augljós. Hún velur í loka bókarinnar eld og blóð, verður gaman að sjá hvernig saga hennar endar.

Svo er það Tyrion. Ef Jon og Dany eru að sigla hægt og rólega að myrkari vötnum, þá er Tyrion á hraðbát á leið inn í myrkrið. Kaflarnir hans lesast eins og hryllingsbók. Þegar Song of Ice and Fire hófst virkaði hann sem nokkuð heiðarlegur dvergur, sem var fórnarlamb fjölskyldu sinnar. Þegar Dance with Dragons lýkur er hann orðin að djöfulegum nýhilista sem virðist þrá það heitast að brenna heiminn.

Og hann er að nálgast Dany, að því virðist til að verða ráðgjafi hennar. Ef Martin tekst að breyta honum í aðalillmennið í sögunni, illmenni sem við mundum öll hafa samúð með, væri það eitt af hans stærstu afrekum sem penni.

Lokin

Það er ekki vandamál hvernig Dance With Dragons endar, heldur hvenær. Martin endar á að kíkja við hjá Cersei, Aryu og Jamie, bara staðfesta að þau séu á lífi. Jon endar með hnífin í bakinu, Dany útí óbyggðum umkringd Dothraki og Tyrion er búin að kaupa sé lítinn her. Á sama tíma stefna þónokkrir minni spámenn á höfuðvígi Dany: Meereene. Já og foringjar hennar byrja borgarastríð inni í borginni, sem þýðir að ein stór orrusta er að fara í gang. Já og plágan er komin á fullt í borginni. Já og það stefnir í risaorrustu í kringum Winterfell.

Tilfinningin er að það vanti svona fjórðung aftan á bókina. Það eru risaviðburðir að skella á, en þeir verða að bíða Winds og Winter. Sú bið slagar í heilan áratug, en hver veit, kannski gerast kraftaverk á næsta ári. Dance with Dragons er virkilega fín bók og við endurlesturinn koma kostirnir í bersýnilega í ljós. Það er bara böggandi að fá ekki að sjá ris sögurnar.

Það var sönn ánægja að endurlesa þessa bækur og skrifa um þær. Ég vona að þið hafið notið þess að lesa, ég ætla að skrifa einn pistil í viðbót og gera upp seríuna. Þangað til, lesið heil.

Frá útgáfu Storm of Swords til útgáfu Feast for Crows liðu fimm löng ár. Það hljómar kannski ekki langt í dag. Ekki eftir að sex ára bið eftir Dance with Dragons og svo átta ára bið eftir sjöttu bók í seríunni. Bið sem lengist á hverjum degi. Lesendur Song of Ice and Fire höfðu ekki vanist biðtímanum. Í dag er hann nánast brandari, þá var hann spennuþrungin.

Biðin og það að Feast fylgdi í fótspor bestu bókar seríunnar sprengdi væntingarnar upp úr öllu valdi. Því miður var bókin ekki meistaraverkið sem fólk taldi sig eiga rétt á. Feast for Crows er hæg, uppáhaldspersónur flestra eru hvergi sjáanlegar og þess vegna töldu margir hana vera áberandi verstu bókina í seríunni. En á sú gagnrýni rétt á sér? Af öllum fimm bókunum í þessum endurlestri fannst mér skoðun mín á Feast breytast mest.

Fimm ára biðin, hvað gerðist?

Höfundurinn hefur verið mjög opin með ástæðu þess að það liðu fimm ára milli bóka. Þegar hann hóf að skrifa Song of Ice and Fire átti að vera umtalsvert bil í innri tíma sögurnar milli bókana Storm of Swords og næstu, sem, sem þá átti að heita Winds of Winter (sem er áætlaður titill sjöttu bókarinnar). Ástæða bilsins var meðal annars að leyfa ákveðnum persónum að þroskast og vaxa úr grasi. Líklegast hafa það verið eftirlifandi Stark börnin, kannski Deanerys og kannski einhverjir fleiri. Einni hefði verið forvitnilegt að sjá í hvaða aðstæður Lannister bræðurnir og Varys hefðu verið komnir. En þegar hann hóf skrifin þá fannst honum að of margir viðburðir úr stökkinu skiptu máli og hann var farin að brasa við ýmsar leiðir til að koma því til skila. Eftir nokkuð langar tilraunir með þetta ákvað hann að byrja upp á nýtt.

Þá kom næsta vandamál: Sagan var orðin allt of víðferm og persónurnar sem skiptu máli nánast hlægilega margar.Lauslega talið eru í Feast for Crows og Dragons samtals átta sögusvið og samanlagt tuttugu þrjár mismunandi sjónarhornspersónur! Að troða allri þessari sögu í eina bók hefði verið þýtt að hún hefði þurft að vera eins og þrjár hringadrottinssögur að lengd. Þannig að hann tók aftur ákvörðun um að breyta til, skipti sögunni gróflega eftir sögusviðum og lét Feast For Crows og langa kafla Dance With Dragons gerast samtímis.

Augljósa spurningin er: Hefði mátt klippa eitthvað út? Hjá mér vakna blendnar tilfinningar um það. Það má færa góð rök fyrir að stórir hlutar Feast for Crows mættu missa sín. Sagan sem slík þarf ekki endilega á tíu köflum Brienne að halda, bara sem dæmi. Það má lýsa þeim köflum sem „Brienne fer í göngutúr, lendir í veseni og finnur ekki það sem hún leitar að.“ Meira um hana síðar. Að sama skapi eru hlutarnir sem væri auðveldast að skera sumir að uppáhalds köflum mínum í bókinni. Stundum er gerður greinarmunur á bókum (eða kvikmyndum) þar sem sagan er drifkrafturinn og bókum þar sem persónurnar eru það. Þessir kaflar eru ástæðan fyrir að Song of Ice and Fire fellur fyrst og fremst í seinni flokkinn.

Tveggja kvenna tal

Það er Cersei og Brienne sem eiga flesta sjónarhornskafla í Feast for Crows. Ég er ekki viss um að hægt sé að finna tvær ólíkari aðalpersónur en þær. Brienne sór eið undir lok síðustu bókar, hún sór að finna Sönsu Stark og vernda hana á meðan Cersei er búin að fá það sem hún vildi öllu framar: Vald.

Saga Brienne í þessari bók hefur hvað mest verið gagnrýnd af efni bókarinnar. Hún hálf asnast frá einum stað til annars, er ekki beint færasti leitarhundurinn og hittir á ferðum sínum hina og þessa minni spámenn Westeros. Hún kemur sér líka í hrottaleg vandræði inn á milli og hittir að lokum Lafði Steinhjarta, persónu sem því miður var klippt út fyrir þættina.

Það sem er frábært við þessa kafla er að í fyrsta sinn í Song of Ice and Fire fáum við að kynnast manninum á götunni. Fantasíur hafa alltaf verið gjarnar á að fjalla fyrst og fremst um hetjurnar, konungana og heljarmenni. Stríð sem leggja hálft meginland í rúst virðast of oft hafa nær engar afleiðingar. Í þessum köflum fáum við að sjá áhrifin sem stríð undanfarinna bóka hefur haft. Það er ekki laust við að maður klóri sér í hausnum og spyr sig „fagnaði ég ekki þegar þetta stríð hófst fyrir nokkrum bókum?“  Þessir kaflar innihalda líka eina eftirminnilegustu einræðu seríunnar, þegar prestur einn minnir Brienne á hver upplifun allra þeirra sem eru ekki riddarar er af stríði. Martin tekst í allri seríunni að blanda saman barnslegri spennu yfir riddurum og hetjudáðum, og svo þekkingu á það hvað slíkir hlutir þýða í raun og veru. Hvergi tekst það betur en í þessari bók.

Þessi bók minnir mann líka á að Cersei í bókunum er ekki sama Cersei og í þáttunum. Hér, loksins, í fjórðu bókinni fáum við að sjá heiminn með hennar augum. Niðurstaðan er ákveðin vonbrigði. Málið er að hún er ekki nærri því jafn snjöll, ekki nærri því jafn elskuð og ekki nærri því jafn hættuleg og hún sjálf heldur. Niðurstaðan er röð mistaka, sem sum eru lesendanum svo augljós að það er nánást pínlegt. Henni tekst á mettíma að fæla frá sér alla bandamenn, sleppa lausri plágu trúarofstækismanna og skapa hættulega nýja óvini. Ekki amalegt á tíu köflum.

Undir lokin er hún fangi kirkjunnar, fær ekki að tala við bandamenn sína og er niðurlægð aftur og aftur af nunnunum sem gæta hennar. Allt vald hennar er gufað upp. Þá setur hún niður síðasta tromp sitt: grátbiður Jamie um hjálp. Hún trúir því að hann muni koma ríðandi til baka og bjarga henni með einvígi fyrir augum guðanna. Það hvarflar ekki að henni að handaleysi hans stöðvi hann. Ekki hvarflar heldur að hann hundsi beiðni hennar, sem hann gerir. Kaflarnir þeirra tveggja, þar sem lesandinn fær innsýn í tilfinningalíf þeirra og að hvers vegna sambandi þeirra virðist lokið, eru átakanlegir. Því þó ást þeirra sé ógeðfeld er hún samt ást, ekki satt?

Brautir beggja liggja niður á við og enda á að þær eru komnar í gífurlega klemmu, sem þær gætu ekki komist úr hjálparlaust. Það verður að bíða seinna bóka að fá niðurstöðu í ævintýri þeirra. Eins og reyndar flestra í seríunni.

Skuggarnir

Strax í Game of Thrones var Martin farin að leika sú list að kynna persónur löngu áður en þær stigu fram á sviðið. Tywin, Roose Bolton og Stannis voru lesendum kunnugir í gegnum orð annarra löngu áður en þeir birtust í fyrsta sinn. Í Feast for Crows snýr Martin þessu við. Persónur sem eru horfnar af sviðinu, kannski tímabundið, gegna lykilhlutverki í innra lífi sjónarhornspersóna bókarinnar.

Augljósasta dæmið er Tyrion. Jamie er haldin ógurlegu samviskubiti, enda var það hann sem gerði Tyrion kleift að myrða föður þeirra. Cersei hatar litla bróðir sinn af öllum lífsins sálar kröftum og ákvarðanir hennar litast óhjákvæmilega af því. Lesandinn veit ekki fyrr en eftir Dance With Dragons hvað Tyrion er að bralla, en forvitninn um ævintýri hans eykst gífurlega.

Annar stór skuggi er Tywin Lannister. Börnin hans uppgötva sér til hryllings hversu gapandi tóm gamli skyldi eftir sig og þurfa að reyna að feta í risa fótspor hans. Mig grunar, rétt eins og með Eddard Stark, þá munum við sjá afleiðingar dauða Tywins þangað til sagan er á enda.

Önnur persóna hvarf í lok Storm of Swords. Varys kemur aldrei fyrir í Feast og birtist í raun ekki aftur fyrr en í eftirmálanum fyrir Dance with Dragons. Engin saknar njósnarans en samt kemur í ljós að hann var töluvert mikilvægari en fólk eins og Cersei vildi halda. Litlir hlutir gerast í bókinni sem manni grunar að Varys beri ábyrgð á, en eins og oft áður með hann þá er engin leið að vera viss.

En samt gerist eiginlega ekki neitt…

Sama hversu heillandi persónurnar eru og sama hversu vel tekst til við að skapa heim bókana þá er ekki hægt að lýta fram hjá hversu lítið gerist í bókinni. Það eru engar risaorrustur, það eru fá sjokkerandi dauðsföll og pólitíkinn verður aftur að aðalviðfangsefninu. Eins og ég sagði að ofan þá enda báðir stærstu söguþræðirnir á bóka útgáfu „sjáumst í næsta þætti.“ Ég á ekki erfitt með að skilja að lesendur hafi verið pirraðir. Svona álíka pirraðir og Cersei þegar hún kemst að því að Bronn hafi skýrt son sinn Tyrion, án nokkurs vafa fyndnasta augnablik bókarinnar.

Von mín er að við munum, þegar seinustu bækurnar koma út, sjá þessa bók eins og Clash of Kings. Það er að segja nauðsynleg til að bombur næstu bókar virki. Næsta bók heldur reyndar ekki áfram þar sem frá var horfið, heldur gerist á sama tíma, en öðrum sögusviðum. Það er auðvitað Dance With Dragons, sem ég ætla að fjalla um næst í þessari seríu.

Þá er komið að Bókinni. Með stóra b-inu og skáletrinu. Bókinni sem skilur Song of Ice and Fire frá öðrum fantasíum, bókinni sem ég (bókstaflega) kastaði í vegg þegar ég las frægasta atriðið. Bókin þar sem lesenda verður endanlega ljóst að engin mun lifa hamingjusamur til æviloka. Það er komið að Storm of Swords.

Bókin sjálf.

Það er erfitt að horfa framhjá hversu þykk bókin er. Flestar útgáfur eru um í 1200 blaðsíður og henni hefur oft verið skipt upp í prentun í tvær eða jafnvel fleiri bækur. Franska þýðing bókarinnar var gefin út í fjórum bindum, sem er kannski full mikið af því góða. Spurning hvort útgefandinn hafi þurft að fjölga seldum eintökum vegna fjárhagsörðuleika.

Eina bókin í seríunni sem er lengri er Dance with Dragons. Það er samt mikilvægur munur á. Í Storm of Swords eru ekki nema 10 sjónarhornspersónur, í Dance eru þær 16(!). Storm of Swords er mun þéttari og hraðari bók en maður hefði búist við miðað við stærð.

Sagan skiptist í þrennt, en í fyrsta sinn í seríunni þá flakka persónur á milli sviða. Lungað í bókinni gerist í suðrinu og segir frá hápunkti fimm konunga stríðsins. Í norðrinu nær stríð Jon Snow við villimennina hápunkti sínum og þegar bókinni lýkur er því stríði lokið og nýja ógn komin almennilega í ljós. Þættirnir stóðu sig mjög vel í að byggja upp yfirnáttúrulega óvinarins, í bókunum er auðvelt að gleyma tilveru þeirra, þangað til í Storm of Swords.

 Í austri nær breytir Deanyris um stefnu og krýnir sig drottningu borgarríkis eftir blóðuga orrustu. Bókinni lýkur og allt virðist vera með nokkuð kyrrum kjörum, en glóðir loga undir yfirborðinu sem við munum fara í þegar kemur að og Dance with Dragons.

Persónurnar.

Í þessari bók verður ljóst að sögu Deanerys og Jon mun ekki ljúka fyrr en serían klárast. Þau fá að ljúka bókinni á ákveðnum hápunkti, Jon sem leiðtoginn á veggnum með úlfinn sér við hlið og óvin að nálgast. Deanerys ákveður að taka sér pásu, æfa sig í að stjórna og reyna að skilja ekki endalausa sviðna jörð. Við vitum sem lesendur að vegurinn verður grýttur fyrir þau, en að sama skapi er næstum hægt að tala um að þau séu komin á fjallstind hér. Ef seríunni lyki hér, myndum við tala um að þau hefðu sigrað eins og í ævintýri.

Þrátt fyrir alla spennuna fyrir austan og norðan þá eru stjörnur bókarinnar Lannister bræðurnir Jaime og Tyrion. Sá síðarnefndi vaknar eftir orrustna um Kings Landing og uppgötvar að það er búið að senda bandamenn hans í burtu, pabba hans er búin að taka starf hans og já, öllum er drullusama um að hann bjargaði borginni. Eftir að hafa eytt allri síðustu bók í að byggja upp vald sitt er það rifið af honum. Sem „verðlaun“ fyrir vel unninn störf er honum skipað að giftast Sönsu Stark, 14 ára ungling sem kennir honum um dauða fjölskyldu sinnar. Svo fer líf hans versnandi.

Það var sjokk þegar kom í ljós að Jaime væri sjónarhornspersóna í þessari bók. Það er auðvelt að gleyma því hversu mikið lesandi fyrirlítur hann fyrstu tvær bækurnar. Eitt stærsta afrek Martins sem rithöfunds er að snúa því við og gera hann að hetju í augum lesandans. Í þessari bók er sjálfsmynd Jaime rifin í sundur þegar hann missir höndina sem hann sveiflar sverðinu með. Þetta er ákvðið minni í Song of Ice and Fire, persónur skilgreina sig út frá einhverju ákveðnu sem er rifið frá þeim. Þegar sagan sem persónurnar segja sjálfum sér er oðrin lygi, þá uppgötvum við hvaða mann þau hafa að geyma. Í tilfelli Jaime kemur í ljós að undir töffaranum er almennilegur gaur sem trúir á heiður og hetjuskap.

Á sama hátt er missir Tyrion þegar tæpa tengingu við fjölskylduna sem hann hafði skilgreint sig út frá. Arya telur sig hafa misst alla fjölskylduna, Sansa missir drauminn um gott hjónabönd og sögu. Það kemur í ljós síðar hvað við finnum undir yfirborðinu hjá þeim.

Það er erfitt að lesa Aryu og Catelyn kaflana í þessari bók. Þær skilgreina sig báðar mikið út frá fjölskyldunni sinni, sem er svo gott sem þurrkuð út. Í tilfelli Aryu er það svo sárt að endurlesa hversu nálægt hún virðist að komast í öruggt skjól og aftur og aftur er það rifið frá henni. Í lok bókarinnar segir hún bless við heimaland sitt og hefur nýja sögu fjarri því, sem mun vonandi vera aðeins sársaukaminni. Saga Catelyn lýkur líka, í frægustu senu seríunar. En hún snýr aftur í lok bókarinnar, því til næst óþekkjanleg eftir þrjá daga handan móðurnar miklu.

Brúðkaup er hættulegri en orrustur.

Það eru fleiri í þessari bók en orrustur. Það er ekki að segja að stríðið sé ekki á fullu, en persónurnar sem Martin kýs að fylgja eru ekki þær sem eru í fremstu víglínu, nema Jon fyrir norðan og Dany fyrir austan. Þetta er bara eitt af mörkum merkjum þess að Song of Ice and Fire er fyrst og fremst pólitísk saga.

Fyrsta brúðkaupið er brúðkaup Sönsu og Tyrion, hjónabands sem gleymist oft þegar sagan er rædd. Hún er fórnarlamb í þessu og Tyrion þráir ekkert meira en að hún læri að elska hans þrátt fyrir galla hans og ættarnafn. Sem hún mun aldrei gera og nokkur hundruð síðum seinna er hún horfin á brott og hann komin í fangelsi.

Næst er rauða brúðkaupið. Kannski eftirminnilegasta sena í seríunni. Við endurlestur tekur maður eftir öllum vísbendingunum sem Martin kryddar textann með. Hvað eftir annað er minnst á rétt gesta til verndar, þegar Catelyn fær mesta skítseiði bókarinnar Walder Frey til að gefa þeim brauð og salt líður lesanda eins og þau séu örugg. Kemur í ljós að Walder Frey og Roose Bolton er nokkuð sama og fornar hefðir og kjósa að skipta um lið. Það sem kom mér á óvart er hversu stuttan tíma þetta tekur allt saman. Arya er á staðnum og hún og Catelyn fá samtals þrjá kafla til að upplifa þetta allt saman frá upphafi til blóðugs enda. Bara sí svona er Robb, Catelyn og hálfur tugur aukapersóna úr sögunni og endanlega ljóst að sigurvegari stríðsins verður Lannister fjölskyldan.

Þriðja brúðkaupið er svo brúðkaup Joffrey og Margaery. Það eru nokkrar persónur sem urðu mun stærri í sjónvarpsþáttunum en bókinni, ein þeirra er Margaery og amma hennar Þyrnidrottningin. Í bókunum sjáum við þetta brúðkaup frá sjónarhorni Jaime, Tyrions og Sönsu. Í lok veislurnar er Joffrey dáinn og Tyrion ásakaður um morðið. Það er aldrei alveg ljóst hver eitraði fyrir konungnum en vísbendingar um að Þyrnidrottningin og Littlefinger hafi drepið hann.

Varstu búin að gleyma fjórða brúðkaupinu? Ég steingleymdi því. Eftir dauða Joffrey sleppur Sansa með hjálp Littlefinger og þau halda í dalinn. Þar er einni stærstu ráðgátu Game of Thrones svarað, hver myrti Jon Arryn og kom allri sögunni af stað. Kemur í ljós að það var konan hans þökk sé afskiptasemi Littlefinger. Þau eiga sér langa og flókna sögu og í lok Storm of Swords eru þau hjón og að lokum myrðir hann hana. Næstu tvær bækur er hann og Sansa með litla hliðarsögu en allt bendir til að þau verði í risa hlutverki þegar fram líða stundir.

Lisa Arryn sjálf er ákaflega pirrandi persóna. Satt besta að segja er hún svo geðsjúk og sturluð að manni finnst hún varla vera manneskja, ein af fáum persónum í sögunni sem hægt að segja það um. Senurnar á milli hennar og Littlefinger eru ögn bjánalegar, hún er svo sturluð af ást á honum en hann vill augljóslega ekkert með hana hafa en er meira en tilbúin að leika á tilfinningar hennar eins og fiðlu.

Þessi fjögur brúðkaup eru vélin sem knýr Storm of Swords áfram. Fyrir utan það sem gerist í öðrum heimshlutum snýst allt í sögunni um að koma persónum í þessi brúðkaup og að takast á við afleiðingarnar. Að byggja fantasíu upp á þennan hátt, þar sem stóru viðburðirnir eru brúðkaup og réttarhöld (meira um það eftir smá stund) er ekki einstakt en mjög sjaldgæft. Þessi áhersla Martin á hlutina sem valda stríðinu frekar en stríðið sjálft er að hluta til það sem gerði seríuna jafn magnaða og raun ber vitni.

Stormurinn.

Game of Thrones, Clash of Kings og fyrri helmingur Storm of Swords ná risi sínu um miðja þessa bók. Í seinni helmingi hennar er nánast stanslaus hasar á öllum vígstöðvum. Jon fer úr að vera njósnari í að vera nefndur svikari og svo hetja og leiðtogi. Dany uppgötvar svik Jorah, sendir hann í burtu og tekur sér sæti í hásæti Meereen. Tyrion virðist ætla að koma sér í burtu frá höfuðborginni og er ásakaður um konungsmorð, virðist ætla að sleppa eins og hann gerði tveim bókum fyrr og tapar, sleppur en uppgötvar að bróðir hans og pabbi hafa logið að honum í 20 ár um eðli fyrsta hjónabands hans og myrðir föður sinn. Sansa sleppur frá höfuðborginni. Arya sleppur frá Westeros. Bran Stark sleppur í öruggt skjól norðan veggsins. Stannis fer norður og snýr öllu á hvolf. Theon Greyjoy þykist hafa framið hrottalegan glæp og er refsað fyrir það. Ramsay Snow og Roose Bolton eru allt í einu orðnir stærstu kallarnir í norðrinu. Ég er ekki einu sinni búin að minnast á fólkið frá Dorne og það sem er í gangi á Járneyjunum.

Þessi stormur er það sem gerir seríuna jafn vinsæla og raun ber vitni. Hann er hápunktur um það bil 2000 blaðsíðna uppbyggingar. Ráðgátur frá fyrstu köflum Game of Thrones eru leystar og stríðinu svo gott sem lýkur eftir tvær og hálfa bók af átökum. Maður skilur vel að Martin hafi upphaflega ætlað að láta nokkur ár líða í sögunni. Í lok Storm of Swords langar manni ekkert meira en að fá smá pásu frá hasarnum. En þannig virkaði sagan ekki og maður lætur sig dreyma um að þegar Winds of Winter kemur loksins út verði annar álíka stormur í henni.

Það eru tveir dagar á árinu þar sem maður endar alltaf á að pæla í lífinu og förnum veg. Áramótunum og afmælinu manns.  Það er samt skrýtið að verða 29. Þetta er engin áfangi, markar engin tímamót. Maður er bara einum degi eldri en í gær, árinu eldri en í fyrra.

Í viðleitni minna við að stela góðum hugmyndum Ryan Holiday datt mér í hug að setja saman þennan lista. Það eru líkur á að eitthvað hér verði greinar á næstu mánuðum, þannig að ef eitthvað vekur áhuga þætti mér gaman að heyra af því. Röðin er handahófskennd og mér finnst ástæða til að rökstyðja sumt en margt ekki.

1. Það er skítlétt að vinna yfir sig. Ég vil ekki vita hvað ég hef unnið mikið á árinu. Ég vil ekki vita hversu mörgum fleiri nóttum ég hef eytt í Húsafelli en íbúðinni minni. Það var rétt í smá stund að ofkeyra sig en kostnaður fylgir og hann ber vexti.
2. Svefn er, gróflega áætlað, þúsund sinnum mikilvægari en við viljum viðurkenna.
3. Tíu þússarinn gildir. Borga tíuþúsund kall auka á mánuði inn á lánin. Munar hratt um það.
4. Sama gildir um tíu mínútna hreyfingu á dag.
5. Góðir hlutir gerast mjög, mjög hægt. Vona að ég bæti við að ári: og svo rosalega hratt.
6. Það er eitthvað við að eiga vini sem maður hittir reglulega sem hóp. Sami hópur með svipað erindi aftur og aftur.
7. Námskeið eru snilld. Fór á Jöklu 0 í ár og er á leið í meirapróf. Vonandi fleiri svona helgar á næsta ári.
8. Gufa, hugleiðing og ísböð eru snilld, sérstaklega ef iðkað er reglulega.
9. Samfélagsmiðlar eru samfélagseitur. Áhrif þeirra fara síst skánandi.
10. Rútína er góð, sérstaklega þegar kemur að hlutum sem eru erfiðir en þarfir.
11. Það er ekkert samasemmerki milli þess að einhver sé ósammála þér og hann sér vondur. En opinber umræða snýst sífellt meira um að útskýra af hverju hinn hliðin er beinlínis Satan.
12. Umhverfisverndarhreyfingin þarf að taka kjarnorku í sátt. Með áhugaverðari pælingum sem ég hef rekist á undanfarið, en á eftir að lesa mér til um þessa hugmynd
13. Ástæðan fyrir Trump, Brexit og Sigmundi Davíð er nánast aldrei mannvonska/heimska.
14. Öfgar eru vandamál í báðar áttir stjórnmála, en okkur vantar líka nothæfa skilgreiningu á öfgum.
15. Skali skiptir máli. Sömu aðferðir ganga ekki fyrir Hafnarfjörð og ESB.
16. Það er nánast ekkert orsakasamband milli þess að vita mikið og vera góður leiðsögumaður.
17. Túrismi er löngu komin til að vera, en hann verður líklega aldrei virtur.
18. Fljótasta leiðin til að finna klaufamistök í texta er að birta hann og líta svo hratt yfir hann. Augun sogast að svona 18 vandræðalegum villum samtímis. Hæga aðferðin er að fá aðra til að lesa yfir fyrir sig. Hæga aðferðin er betri.
19. Þegar fólk segir að einhver líti út fyrir að vera yngri en hann er, meinar það grennri en jafnaldrar hans.
20. Fólk sem eru ógurlega visst með allt, hræðir mig meira með hverju ári sem líður. Alltaf þegar ég sé fólk staðhæfa hvað stjórnmála menn vilja, nákvæmlega hvernig heimurinn virkar eða hvernig samfélagið ætti að breytast hugsa ég: Hvernig eruð þið svona viss? Hvað ef þú hefur rangt fyrir þér.  
21. Því færri hlutir og stefnur sem eru hluti af sjálfsmynd manns, því betra.
22. Maður ofmetur stórlega hvað maður getur gert á degi, meira það sem maður getur á ári. En vanmetur stórlega það sem er hægt á fimm árum.
23. Besti dagurinn er planaður daginn áður. Jafnvel fyrr.
24. Ég veit núna hvernig minn fullkomni (venjulegi) dagur er. Það er frelsandi og skemmtilegt. Næsta skref er að endurtaka hann ítrekað.
25. Að halda vináttuböndum sterkum verður erfiðara með árunum. Líka mikilvægara.
26. Það er erfitt að halda góðum vana gangandi og halda áfram að gera svipaða hluti aðeins betur. Samt ekki jafn erfitt og að byrja.
27. Ég efast um bannið við steranotkun í atvinnuíþróttum.  Hver er tilgangurinn með reglu sem við vitum að þúsundir brjóta. En ef við samþykkjum sú rök, hvað segir það um stríðið gegn fíkniefnum.
28. Lífið er alltof stutt fyrir leiðinlegar bækur. Nýlega kláraði ég bók á þrjóskunni einni saman í fyrsta sinn síðan í menntó. Það voru mistök.
29. Það er geggjuð tilfinning að láta vaða. Þessi síða er eitt af nokkrum verkefnum sem ég hef verið að velta fyrir mér allt of lengi. Var stressaður, leið kjánalega með þessa hugmynd. Síðan fer hægt af stað. Hingað til hefur engin greinanna verið nákvæmlega eins og ég vildi. Þær hafa ekki heldur verið jafn margar og ég vildi. Mér sama. Síðan er komin fjórum mánuðum lengra en ef ég hefði ekki látið vaða. Eftir ár verður hún komin 16 mánuðum lengra.

Þetta er það sem hefur verið að veltast upp í hausnum á mér síðustu viku eða svo. Hver veit hvort ég hafi rétt fyrir mér með eitthvað af þessu. Ég varpa þessu fram til að losna við þetta úr höfðinu á mér í bili, vonandi skemmtir þetta þér eða fær þig til að spyrja þig áhugaverðra spurninga.

Ég gerði pínulítil mistök við skrif fyrstu greinarinnar. Þetta mun ekki pirra marga en innra nördið er samt ekki sátt. Þessi bókasería heitir A Song of Ice and Fire, ekki Game of Thrones en sjónvarpið hefur víst smitað mig af því að fyrsta bókin sé titill allrar seríunnar. Ef þetta fer í þig, huggaðu þig við að þetta fer líka í mig. Ef þú tókst varla eftir þessu, líttu á þessa málsgrein sem innsýn í hugarheim ofurbókanörda.

Clash of Kings er önnur bókin í seríunni og hálfgert olnbogabarn. Það er engin augnablik sem gera lesendur kjaftstopp eins og aftakan í fyrstu bókinni og brúðkaupin í þriðju. Það er orrusta, sú stærsta hingað til en mest allur hasarinn gerist milli kafla eða í fjarska. En sviðinu er stillt upp fyrir Storm of Swords og sviðsuppsetning er næstum jafn spennandi og leikritið sjálft.

Ég skoðaði nýlega hvernig lesendur raða bókum seríunnar almennt upp, eftir hver er best/uppáhalds. Eftir að hafa skoðað tíu svoleiðis lista áttaði ég mig á að Clash of Kings er einskins manns uppáhald. Sem segir ekki alla söguna. Storm of Swords er nefnilega alltaf í fyrsta. Það kom mér svo sem ekki á óvart, en Clash of Kings er svolítið á reiki. Á eldri listum er hún oft í öðru (þá fyrir ofan fyrstu bókina) en á nýrri listum dettur hún stundum niður fyrir Dance with Dragons og jafnvel en neðar. Af hverju er það?

Einkenni.

Það fyrsta sem lesandi tekur eftir er að sagan komin út um allt. Aðal söguhetjan, ef einhver er, er Tyrion. Hann og Sansa eru einu persónurnar í kringum höfuðborgina. Arya er í sínu eigin ævintýri og Catelyn ferðast um hálft meginland. Þær hitta samt fáar persónur með eigið sjónarhorn. Jon og Dany ferðast lengra frá aðalsögunni, en við hittum í fyrsta sinn laukriddarann og fleiri persónur sem eru ekki bein tengdur Stark og Lannister ættunum.

Í samanburði við fyrstu bókina, þar sem nánast allt gerðist í Kings Landing er sagan í Clash of Kings miklu stærri. Í þessari bók sjáum við sjaldan sama viðburðinn frá mörg. Samt er bókin hrikalega þétt. Eins og í Game of Thrones er tilfinningin að það sé verið að segja eina stóra sögu, sagan hefur bara vaxið um helming.

Eitt af því sem Martin hefur alltaf haft gaman af er að taka klassísk minni og breyta þeim. Það er fjöldinn allur af þeim í þessari bók, sem hjálpar með tilfinninguna að þetta sé venjuleg fantasía. En svo áttar maður sig á hversu hrottalegar útgáfur Martins er. Arya fær þrjár óskir, ekki ósvipað Aladin, nema óskirnar eru morð. Theon Greyjoy býst við að snúa heim eins og hetja úr ævintýri og uppgötvar sér til hryllings að engin þar þarf sérstaklega á honum að halda, né treystir honum. Töframenn koma við sögu en þeir eru ógeðslegir gamlir kallar sem eru búnir að missa mest allan mátt sinn.

Svo eru það drekarnir. Í flestum sögum eru drekar gjöreyðingarvopn, þeir eru loka vondi karlinn. Í þessari eru þeir ósjálfbjarga hvolpar, sem stefna eigandanum í stórhættu. Allir vilja eignast þá, en Dany getur ekki notað þá til að verja sig (en þá). Þeir eru meira hótun en raunveruleg ógn, sem mun auðvitað breytast.

Ein af ástæðum fyrir að endurlestur er jafn yndislegur og raun ber vitni er að maður tekur eftir litlu hlutunum sem höfundur gerir. Strax í þessari bók byrjar Martin að undirbúa jarðveginn fyrir Rauða Brúðkaupið. Augljósi undirbúningurinn er að persónurnar fara að heyra orðróma um að Robb hafi móðgað Frey fjölskylduna á einhvern rosalegan hátt. Hitt er lúmskara. Oftar en einu sinni tala persónur um heilög réttindi gesta, friðhelgina sem þeir njóta. Hversu meðvitaður lesandi er um þetta þegar kemur að brúðkaupinu fræga er líklega mismunandi. En þetta smýgur inn í mann og hefur sín áhrif.

Valdið

“So power is a mummer’s trick?”
“A shadow on the wall, yet shadows can kill. And ofttimes a very small man can cast a very large shadow.”

Varys í samtali við Tyrion

Ef hægt er að niðurnjörva Song of Ice and Fire í eitt þema, er þemað vald.  Hvort sem um ræðir beint eða óbeint vald, vald stríðsmanna eða presta, vald innan fjölskyldna eða á þegna. Flestar persónur þrá vald á einn eða annan hátt, eða þrá eitthvað sem vald og hefðir halda þeim frá. Vald tekur margar birtingarmyndir: Virðing, auður, herir, hefðir en alltaf er vald það sama: Að geta fengið aðra til að gera eitthvað sem þau vilja ekki gera. Við sjáum það best í gegnum kóngana fjóra (sá fimmti er krýndur í næstu bók).

Í þessari bók meira en hinum kemur í ljós ein af grunnhugmyndum höfundar um vald: Þeir sem þrá vald eða telja sig eiga það skilið, ættu ekki að fá það. Joffrey hefur frá blautu barnsbeði verið alin upp til að trúa að hann eigi skilið að vera konungur, því hann er jú konungborin. En hann er hrottalegur konungur og valsar úr hverju ógeðinu í annað.

Stannis er karakter sem mótast algjörlega að járnklæddri réttlætiskennd sinni. Hann heldur því statt og stöðugt fram að hann vilji ekki krúnuna en það er vísbendingar í textanum að hann sé að ljúga að sjálfum sér. Manni hryllir við tilhugsunina um hann sem alvald. Stannis tilbiður lögin, vill að þau séu úr járni og fyrir sitt litla líf skilur ekki af hverju allir aðrir eru ekki jafn sammála honum.

Renly tekur ákveðin Makievelli á þetta: Hann getur orðið kóngur og hví ekki að verða það, hann væri líklega ekki (vitum það samt ekki) verri en hver annar. Skuggi stóra bróðursins Robert hangir yfir honum og maður getur ekki annað en ímyndað sér að valdatíð Renly yrði svipuð og Róberts: Friðsæl með hræðilegar afleiðingar.  Renly er ógurlega vinsæl, fær fólk til að fylgja sér auðveldlega en að lokum hverfur hann úr sögunni hratt og blóðugt.

Svo er það Ungi Úlfurinn, Robb Stark. Það er eiginlega magnað hversu lítið hann er í þessari bók. Öll hans miklu ævintýri og stríð gerast í fjarska, við heyrum um þau í gegnum orðróma og hvíslu leiki. Hann virðist ekki neitt sérstaklega vilja kórónu. Hann fer í stríð til að frelsa og svo hefna Ned Stark, reynist frábær herforingi og laðar til sín hollustu erfiðra manna sem ákveða að krýna hann kóng. En í lok dags er gaurinn fjórtan ára (börnin eru öll nokkrum árum yngri í bókunum en þáttunum) og mistökin í þessari bók enda á að kosta hann allt, en um það fjöllum við í næstu bók.

En í ljós kemur að það eru ekki endilega kóngarnir sem hafa allt valdið. Það er líklega ekki tilviljun að hvergi í Song of Ice and Fire er kafli frá sjónarhorni krýnds konungs (nema við teljum Dany í seinni bókunum sem kóng). Í stað þess fylgjumst við með fólkinu í bakherbergjunum: Tyrion, Catelyn, Davos og Theon. Þau reyna að byggja upp vald sitt gagnvart alvöldunum, sem gengur misvel. Lesandi verður líka meðvitaður um hversu mikið er í höndum persóna sem varla sjást: Tywin, Balon, Boltonarnir, Mellisandre. Maður veltir fyrir sér hversu vel þetta endurspeglar heiminn okkar. Hversu mikið sem gerist er í höndum ráðgjafa, skugga og afla sem við vitum ekkert um.

Tyrion Lannister.

Þegar þetta er skrifað er búið gefa út fimm af sjö bókum í seríunni Song of Ice and Fire. Af öllum tugum aðalpersóna í seríunni, er Tyrion sú eftirminnilegasta. Húmoristi, kjaftaskur, dvergur. Ef kaflar aðalpersóna eru taldir saman á Tyrion lang flesta: 47. Jon Snow kemur næst með 42, næsta persóna á eftir með 34. Geturðu giskað á hver þriðja er?

Clash of Kings er bókin þar sem Tyrion virkilega fær að njóta sýn. Ferðalag hans í Clash endurspeglar að miklu leyti ferðalag Eddard Stark í fyrstu bókinni: Báðir koma til höfuðborgarinnar til að sjá um rekstur ríkisins, báðir þurfa finna fótfesta í blóðugri pólitík borgarinnar, byggja upp vald sitt, vinna bandamenn á sitt band og ákveða hverjum er hægt að treysta (spoiler: nánast engum). Helsti sýnilegi andstæðingur beggja er meira segja sá sami: Cercei Lannister.

Ólíkt Ned, stendur Tyrion sig vel. Allavega ef við dæmum eins og Makievelli hefði gert og ekki samkvæmt neinu siðferði. Hann vinnur þónokkra á sitt band, á skilið stóran hluta heiðursins fyrir að bjarga borginni frá Stannis. Hann uppsker að launum öxi í andlitið og hatur almennings. Sem lesandi heldur maður með honum. Samt þarf að hugsa aðeins út í hvað hann gerir, hann drepur og pyntar fólk, rænir litla frænda sínum og hótar að pína hann til dauða.

Ég held að Clash of Kings sé í síðasta skiptið sem við sjáum Tyrion almennilega hamingjusaman, síðasta skiptið þar sem hann er að takast á við vandamál sem hann nýtur og er að vinna í það minnsta litla sigra. Sagan sem bíður hans í Storm of Swords og Dance With Dragons er mun harmþrungnari en ljúfa lífið hans eins og er.

Niðurlag: Hryllingur og lausir endar

Eitt af því marga sem Song of Ice and Fire gerir vel er að fanga báðar hliðar stríðs. Við viljum kannski ekki viðurkenna það, en það er eitthvað dýrðlegt við stríð eitthvað sem hefur fylgt manninum frá örófi alda. En það er bara brot af stríði og bara fyrir sigurvegarann. Fyrir flesta er stríð ógeðslegt, sérstaklega þá sem verður undir hjólum stríðsins. Í þessari bók byrjar Martin að skrifa um litla fólkið sem krúnuleikarnir snerta, söguþema sem nær hápunkti sínum tveimur bókum seinna.

Clash of Kings út er virkilega góð bók. En hún er bara svo óheppinn að bókin sem á eftir kemur er miklu eftirminnilegri. Margt af því sem gerir næstu bók jafn frábæra og raun ber vitni er í Clash of Kings. Hún er miðjubók þríleiksins, ekki endilega best en svo ofboðslega mikilvæg. Hér er Martin búin að losa um alla enda, sem hann byrjar svo að hnýta saman í næstu bók.

Þegar lokaþáttur sjónvarpsþáttanna Game of Thrones fór í loftið lauk 9 ára nær samfelldri sigurgöngu.  Sitt fannst hverjum um endapunkt sögurnar, en það er auðvelt að gleyma hversu ólíklegt var að þáttaröðin kæmist í loftið, hvað þá að hún myndi yfir höfuð klárast. Bókaserían var lengi talin, meðal annars af höfundinum, of stór og flókin fyrir annað listform en bækur. Sama hvernig endaði, þá hafa þáttargerðarmennirnir gert eitt sem höfundi hefur ekki tekist: Að ljúka sögunni

Fimm bókana eru komnar út. Nú þegar sjónvarpsþættinum er lokið er kannski vert að staldra við og lýta til baka, skoða af hverju það þótti svo magnað að það væri yfir höfuð verið að framleiða þættina og hvað það er við heim George R.R. Martin sem hefur fangað lesendur og áhorfendur í áranna rás. Ef þú hefur ekki lesið bækurnar eða séð þættina ættirðu að hætta að lesa hér.

Bók 1 – Game of thrones.

Bókin Game of Thrones kom út fyrsta ágúst 1996. Höfundurinn, George R.R. Martin, var nýbúin að ljúka áratuga vinnu sem handritshöfundur í sjónvarpi og það er rosalega freistandi að túlka seríunnar sem eina stóra löngutöng á sjónvarpið sem miðil.

Til að skilja af hverju bókin, í raun serían, náði jafn svakalegum vinsældum og raun bara vitni er nauðsynlegt að skoða stað hennar í fantasíubókmenntum. Þær höfðu í marga áratugi þar á undan verið undirlagðar af áhrifum Tolkien og Hringadrottinssögu hans. Þá er ég sérstaklega að tala um sú grein fantasíunar sem er innblásin af miðöldum. Oftar en ekki voru riddarar, orkar og dvergar í stórum hlutverkum, góðu kallarnir klæddust oftar en ekki hvítu, það var alltaf galdramaður í stóru hlutverki og flestar ef ekki allir góðu kallarnir lifðu af. Frábærir höfundar eins og R.A. Salvatore og Michael Moorcock skrifuðu tugi bóka, margar hverjar frábærar, innan þessara hamla. Greinin þreifst vel, en sögurnar voru oftar en ekki frekar fyrirsjáanlegar.

Það er ekki að segja að ekkert annað hafi verið í gangi, sérstaklega þegar leið á tuttugustu öldina hófu höfundar að brjóta sig úr þessum viðjum. Terry Pratchett gerði það nánast að ævistarfi að gera grín að þessu öllu saman, en það er áhugavert að taka eftir að suður ameríska töfra raunsæið var aldrei markaðsett sem fantasíur, né flest verk Stephen King. Árið 1990 gaf Robert Jordan út fyrstu Wheel of Times bókina, sem breytti fantasíum að því leyti að menn hófu að skrifa miklu stærri seríur og 1988 kom Tad Williams með sú nýjung að segja söguna frá mörgum mismunandi sjónarhornum, sem ætti að vera lesendum Game of Thrones kunnugt.

Þannig var heimurinn sem Martin greinin sem Martin gaf út Game of Thrones í. Það er ekki ofsögum sagt að hann hafi breytt þeim heimi til hins betra. Það væri líka hægt að segja að hann hefði sprengt þennan heim í tætlut. En hvernig fór hann að því.

Bókin sjálf – Endurlesin.

Magic has to handled carefully. It‘s like salt in a stew. Add a little salt and it makes the stew taste better. Add to much and all you can taste is the salt.

George R.R. Martin í samtali við John Hodgman

Martin hefur sagt að uppbygging sögurnar sé fengin úr Hringadrottinssögu. Þegar sagan hefst eru allar aðalpersónurnar (nema Dany) á sama litla staðnum og eftir sem á lýður tvístrast þau meira og meira. Margir kenningasmiðir hafa lesið ýmislegt í þessi orð Martin um framtíð sögurnar, en ég læt vera að leggja lóðar mínar á þær vogaskálar. Ég vil bara benda á að þó bókin sé að mikla leyti svar við Tolkien, þá skín ást Martin á enska skáldinu í gegn, meðal annars í því að hann meðvitað tekur uppbyggingu Hringadrottinssögu á láni.

Augljóslega breytir önnur lesning bók. En það er ekki margar bækur sem breytast jafn mikið og þessi á öðrum eða þriðja lestri, sérstaklega ef búið er að lesa framhöldin. Ástæðan er meðal annars að hjarta bókarinnar er tvær ráðgátur: Hver drap persónuna Jon Arryn og hvers vegna. Svarið við seinni spurningunni er eiginlega svarað í lok Game of Thrones.  Svarið við þeirri fyrri kemur ekki ljós fyrr en nokkuð þúsund síðum seinna í lok bókar þrjú. En þegar bókin er endurlesin eru vísbendingarnar við ráðgátunum tveim svo öskrandi augljósar að maður vill slá sig fyrir að hafa ekki séð þær fyrr.

Bækurnar eru meðal annars frægar fyrir sagnastílinn sem Martin fékk lánaðan frá Tad Williams. Það er að segja að hver kafli er sagður frá sjónarhorni mismunandi persónu. Í fyrstu bókinni er hún sögð frá sjónarhóli níu aðalpersónana, en í hverjum kafla vitum við bara það sem persónan veit. Þetta leyfir Martin að leika sér með mismundi sjónarhorn á sömu viðburði. Hann passar sig líka á hvaða persónur eru sjónarhornspersónu, almennt þær sem vita minnst um hvað er í gangi. Eins hrikalega skemmtilegar persónur og Varys og Littlefinger eru, þá myndi einn kafli frá þeirra sjónarhorni eyðileggja heildina. Þetta virkar í báðar áttir, stundum myndast spenna vegna þess að lesandinn veit meira en hver persóna gerir.

Í endurlestrinum kom mér á óvart hversu þéttskrifuð bókin er.  Tilfinningin er að ekki sé hægt að klippa eina setningu úr henni, þó bókin sé löng er ekki arða af fitu á beinunum. Martin hefur sjálfur sagt að hann hafi lært þetta í sjónvarpinu, miðli þar sem hver sekúnda og lína verður að skipta máli. Allavega ef þátturinn á að vera góður.

Spennandi söguþráður getur ekki verið betri en persónur bókar leyfa. Catelyn, Ned, Bran, Tyrion, Jon Snow, systurnar Arya og Sansa eru mikilvægastar enda sjáum við heiminn með þeirra augum. List Martins er meðal annars að persónurnar gera hrikaleg mistök, og taka afleiðingum þeirra, en rétt á meðan mistökin eru gerð þá skiljum við sem lesendi hvers vegna þau eru gerð. Þetta er hluti af því sem gerir söguna svo öfluga. Bæði samkenndin sem við finnum með persónunum rétt á meðan þær gera mistökin og svo hversu óhjákvæmilegar afleiðingarnar virðast. Að því leyti má líkja sögunni við grískan harmleik, við vitum að endirinn verði blóðugur og slæmur, en viljum samt sjá hvernig hann verður að veruleika.

Talandi um blóð. Önnur af frægustu senum seríunnar gerist í fyrstu bókinni, þegar fótunum er kippt undan lesendum og höfðinu er kippt af Ned Stark. Þessa sena er kannski ekki jafn öflug á öðrum lestri og þeim fyrsta, en hún er öflug á annan hátt. Í stað þessar að vera sjokkerandi viðsnúningur, er hún skelfilega óhjákvæmileg.

Það er þess virði að skoða af hverju þessi sena varð jafn fræg og raun bar vitni. Fyrsta ástæðan er augljósust: Alla fyrstu bókina teljum við sem lesendur að Ned sé aðalpersóna sögunar og heil ævi af lestri ásamt árþúsunda bókmenntahefð, sérstaklega í fantasíu bókmenntum, segir okkur að aðalpersónur drepast ekki í fyrstu bók af sjö. Með þessu morði leggur Martin áherslu á að hann er ekki að segja sögu einnar manneskju, hann er að segja mun stærri og flóknari sögu en það. Það er eitthvað kvikmyndalegt við að það þurfi að vera ein ákveðin aðalpersóna og Martin sýnir hér að hann er að vinna í öðru listformi en kvikmyndum.

Hin ástæðan fyrir að drápið stuðar okkur svona rosalega er að samkvæmt öllum vísbendingum í köflunum á undan þá er Ned að fara að sleppa. En snilldin við hinn geðbilaða Joffrey er að ákvörðuninn kemur eins og þruma úr heiðskýru lofti og en passar samt alveg inn í söguna. Eðli valds er viðfangsefni alla seríuna og sjaldan er það þema jafn borðliggjandi og í þessu atriði. Allar valdamestu persónurnar í sögunni á þessum tímapunkti vildu að Ned lifði en það kom í ljós að í andartakinu voru þær alveg máttlausar.

Það vill falla í skuggann af aftökunni, en fyrsta aðalpersónan í bókinni er næstum drepinn í upphafi sögurnar. Bran er ýtt út um glugga (ólíkt þáttunum er það ekki ljóst í fyrstu hver ýtti, nokkuð sem er öskrandi augljóst í endurlestri) snemma í bókinni en við vitum að hann lifir af þó lamaður sé. Þegar maður les bókina fyrst er þetta stuðandi augnablik en eftir á að hyggja virkar það meira eins og verkfæri til að koma sögunni í gír. Sama má segja um dauða Khal Drogo. Stríðsmaðurinn mikli er kannski eina persónan í sögunni sem minnkar við endurlestur, það að vita að hann deyr gerir það ljóst að hann er bara aukapersóna í sögu Dany, á meðan Jorah Mormont verður meira áberandi þegar vitað er í hvað stefnir hjá honum og Dany.

Eitt að lokum, það eru miklu færri orrustur en manni minnti. Ofbeldi er risastór hluti sögurnar, en orrustur eru fáar. Ein er sögð frá sjónarhorni Tyrion og hin er frá sjónarhóli Catelyn. Hann er ekki beint stríðshetja og hún situr hjá og fylgist með í fjarska. Af þessum ástæðum er engin upphafning stríðs í Game of Thrones. Án þess að skrifa klisjukenndan friðarboðskap, tekst Martin að tæta í sundur sú hugmynd að stríð sé staður dýrðar og hetjuskapar. Kannski er það ástæða þess hversu margar sögur persónurnar segja hvor öðru, hversu mikilvægar goðsagnir og hetjusögur heimsins eru í frásögninni. Ómeðvitað ber lesandinn (og sumar persónurnar) saman frægðarsögurnar og raunveruleikann sem blasir við þeim.

Síðast en ekki síst verður að minnast á notkun töfra í Game of Thrones eða öllu heldur skortinn á þeim. Í fyrsta kaflanum er smá yfirnáttúra og úlfarnir eru engar venjulegar skepnur. Þess fyrir utan eru engir töfrar fyrr en í blálok bókarinnar. Flestar persónurnar trúa ekki einu sinni á töfra. Þetta magnar auðvitað áhrifin af þeim þegar þeir byrja að taka sinn sess í sögunni. Einn skitin uppvakningur skelfir lesandann inn að beini og í mörgum fantasíum hefðu drekarnir þrír þótt fremur ómerkilegir og máttlitlir. Þegar Dany eignast þá í lok bókarinnar veit lesandinn að það er verið að afhenda henni ígildi gjöreyðingarvopns. Rétt eins og með orrustunnar þá magnar skorturinn á töfrum áhrifin þegar þeir koma í  ljós.

Þættirnir.

Það er ekki hægt að skrifa um endurlestur þessarar bókar án þess að minnast á þættina sem sigruðu heiminn. Það er falleg hringrás í sögu George R.R. Martin í kringum Hollywood. Hann skrifaði í rúmlega áratug fyrir sjónvarp. Hvað eftir annað lenti hann í því að hugmyndir hans voru of stórar fyrir þann miðil. Hann gafst upp og hófst handa við að skrifa bækur á ný. Bækur hafa stóra kost að höfundar þurfa ekki að pæla í neinu öðru en að segja söguna. Árum saman sagði hann nei við tilboðum upp á háar fjárhæðir í kvikmyndarétt bókanna, þangað til að sjónvarpsmiðilinn byrjaði að breytast með tilkomu þátta eins og The Wire, Breaking Bad og fleiri. Þá loksins komu til hans menn sem honum leyst á og nokkrum árum seinna var hann orðin eitt stærsta nafnið í Hollywood. Þegar ævi hans verður kvikmynduð, verður ris myndarinnar þegar ljóst er að Game of Thrones sé orðin að vinsælasta sjónvarpsþátt í heimi.

Ef þátturinn hefur gert eitthvað fyrir bókina er það kannski helst að fá mann til meta smáatriðin betur. Eins vel og HBO stóð sig í að segja söguna á skjánum, þá eru óteljandi smáatriði sem töpuðust. Dýptin í bókunum er meiri, persónurnar fleiri, meira að segja sum sverðin mætti telja sem aukapersónur í bókinni. Þetta er ekki hægt á skjánum, nema að þættirnir verði þúsund klukkutíma og þar að leiðandi drep leiðinlegir.

Að sama skapi eru ákveðnir hlutir sem eru bara betri í þáttunum. Sumum leikurunum tókst að ljá persónum sínum dýpt sem var ekki til staðar í fyrstu bókinni, til að mynda Mark Addy sem Róbert konungur og Lena Heady sem Cersei Lannister. Það hefur líka sín takmörk að segja söguna bara frá sjónarhóli X aðalpersónu, samskipti milli persóna sem eru ekki þær eru ekki til staðar í bókinni.

Eru bækurnar betri en þættirnir út af þessu? Nei, ekki endilega. Í fyrstu bókinni og fyrstu þáttaröðinni er verið að segja sömu sögu á annan hátt, með öðrum áherslum í mismunandi miðlum. Hvort að það sé satt um seinni bækurnar er svo allt annað mál.

Niðurlag

Game of Thrones var ein vinsælasta fantasía heims áður en þættirnir komu til sögurnar og mun vera það áfram nú þegar þáttunum er lokið. Það er þess virði að vinsældir bókanna fóru ekki á flug fyrr en þriðja bókinn kom út, serían hafði haft mörg ár til að ganga lesenda á milli. Bókin er miklu hægari miðill en sjónvarp, á fleiri veg en einn. En grunnurinn af vinsældum seríunnar og þáttanna var lagður í þessari bók. Það er ekki eiginlegt ris í henni, en í lok hennar erum við lesendur komin í kafi í flókin og töfrandi hugarheim Martins og stríðið getur hafist af áfergju. Það er vel þess virði að lesa þessa bók aftur, en þú munt vilja taka Clash of Kings upp strax að lestri loknum. Ég varaði þig við.

Ef þér fannst þessi lesning áhugaverð langar mig að benda þér á póstlistan Andskoti góðar bækur, þar sem ég sendi mánaðarlega út umfjöllun um frábærar bækur sem allir ættu að lesa.

Rithöfundurinn Tyler Cowen nefndi ákveðnar bækur skjálftabækur (quake books). Meinti hann bækur sem varanlega, jafnvel á einu andartaki, breyta heimsýn og hugsunarhætti okkar. Ef þú hugsar til baka manstu líklega eftir slíkum bókum. Ólíkt flestum bókaflokkum eru skjálftabækur einstaklingsmiðaður. Það fer eftir hver við erum og hvenær við lesum þær hvort bækur eru okkar skjálftabækur, en það eru leiðir til að fjölga slíkum bókum í lestrarlífi okkar.

Við erum bara með einn haus og hann á það til að vilja staðfesta þær skoðanir sem fyrir eru. Með því að elta uppi réttu bækurnar náum við að sjá heiminn frá fleiri sjónarhornum, sem þroskar okkur og eikur samkennd með öðrum.  Er það ekki einn tilgangur listar? Að víka heimsýnina, bæta ákvarðanir og læra að samkennd með öðru?

Dæmi

En hvaða bækur eru skjálftabækur. Eins og áður sagði er það einstaklingsmiðað. Ég get nefnt þær bækur sem hafa verið það fyrir mig. Fyrsta og skírasta dæmið fyrir mig er Benjamín Dúfa. Ég las hana í níunda bekk (minnir mig) og hef ekki lesið hana aftur, en það var ein lína í bókinni sem bókstaflega breytti lífi mínu.

Samhengið er að það var mjög, mjög, auðvelt að pirra mig þegar ég var hormónasprengdur unglingur. Gaur sem var með mér í handbolta hafði tekið eftir að ef ég var kallaður Ingó (ég held reyndar að hann hafi meint það vel) varð ég mjög pirraður, sem öðrum fannst skiljanlega fyndið. Á einhverri blaðsíðunni í Benjamín dúfu eru aðalpersónurnar að tala um uppnefnið Róland riddari og Róland útskýrir að „ef þú gerir nafnið að þínu eigin, getur engin notað það gegn þér.“

Ég man eftir að hafa lesið þetta og liðið eins og einhver hefði slegið mig. Auðvitað gat ég ákveðið að láta svona einfaldan hlut ekki fara í taugarnar á mér. Ég hóf að taka nafninu með bros á vör, sem ég geri enn í dag. Mér leið eins og ég hefði öðlast ofurkraft, ögn betri stjórn á annars stóru skapi.

Þetta er auðvitað bara lítið og ögn kjánalegt dæmi. Aðrar bækur hafa haft svipuð áhrif á mig. God no eftir Penn Jillete er ein. Average is Over eftir áðurnefndan Tyler Cowen er önnur og svo gæti ég lengi haldið áfram. Án þessara bóka myndi ég hugsa öðruvísi en ég geri í dag. Það gerist ekki jafn oft í dag og það gerði á skólaárunum að bækur hristi svona upp í mér en það kemur betur fer öðru hverju fyrir.

Athugið að skjálftabækur eru ekki endilega bestu bækurnar sem við lesum. Name of the Wind er ein  flottasta fantasía sem ég hef lesið, en hún breytti ekki hugsunarhætti mínum. Sama gildir um Sapiens eftir Yuval Noah Harrari. Sú síðarnefnda hefði líklega verið skjálftabók fyrir mig ef ég hefði lesið hana fyrr en þegar ég komst í hana þekkti ég flestar hugmyndirnar í henni, þó hún hafi soðið þær hugmyndir frábærlega saman.

Hvernig finnum við skjálftabækur?

Það hafa milljónir bóka verið skrifaðar og líkurnar á ramba á slíkar bækur óvart eru tölfræðilega takmarkaðar. Ein leið er að spyrja. Ef það er einhver í lífi þínu sem þú lítur upp til að er einfalt mál að spyrja hvort einhverjar bækur hafi mótað viðkomandi.

Önnur leið er að finna bækurnar hjá fólkinu sem við dáumst að úr fjarska. Spurninginn er nánast klisja í viðtölum við frægt fólk, sérstaklega rithöfunda, og lítið mál að fletta því upp á netinu. Ef bók hefur hrist eina manneskju inn að beini, eru allar líkur á að hún muni gera það sama fyrir einhvern annan. Ef þú lest nokkrar bækur á ári sem hafa verið skjálftabækur fyrir aðra, eru allar líkur á að þú hittir á þú hittir á eina sem fer þannig með þig.

Það eru líka bækur sem hafa verið skjálftabækur fyrir marga og einfalt að veðja á. Hlustaðu á hvernig sumir tala um Sölku Völku eða Sjálfstætt fólk. Það þarf samt að taka vinsældum með örlitum fyrirvara, sérstaklega ef vinsældirnar eru miklar en hverfa hratt. En þegar bókin hefur verið vinsæl áratugum eða jafnvel öldum saman er það ákveðin gæðastimpill. Tíminn á það til að sía út þær sögur og rit sem eru frábær. Það er ekki að segja að allar gamlar bækur séu góðar eða að nýjar séu lélegar. En ef fólk er búið að finna ástæðu til að lesa sama verkið í nokkur þúsund ár, eru ágætis líkur á að það sé gott verk.

Lesturinn sjálfur.

Það er eitt að lesa, annað að glíma við bókina. Ein hættan við að eltast við erfiðar bækur er að það verður auðvelt að renna bara í gegnum þær án þess að meðtaka þær. Maður má ekki heldur gleypa þekkinguna án þess að spyrja spurninga. Bækur Ayn Rand hafa mótað huga þúsunda, ég myndi setja spurningarmerki við að leyfa henni að móta líf manns. Þetta er dásamleg þversögn. Til að leyfa bókum að breyta manni og bæta verður maður að lesa með opnun hug, en líka ráðast á hugmyndirnar og glíma við þær.

Hví lesum við?

Af hverju ættum við að eltast við bækur sem hrista upp í höfðinu á okkur. Lestur er nokkuð einstakt form töfra, eins mikil klisja og það er. Menn hafa verið að liggja yfir og skrifa skruddur nokkurn vegin jafn lengi og siðmenning hefur verið til. Það má jafnvel færa ágætis rök fyrir að siðmenning sé til vegna þess að menn lærðu að skrifa og lesa. Það eru ekki mörg vandamál sem við glímum við í dag sem að einhver annar hefur ekki glímt við og leyst, oftar en ekki hafa þeir skrifað lausnina niður.

Að elta uppi góðar bækur er hluti af gleðinni við að lesa mikið. Það er vissulega hægt að gera það með því að renna yfir bókahillur í næstu bókabúð, leika sér að því að velja flottar kápur og fína höfunda. En það er líka gleði í að reyna markvisst að finna ódauðlegar bækur, bækur sem hrista upp í okkur og láta okkur skjálfa inn að beini.

Ekki allar bækur eru skjálftabækur, eðli málsins samkvæmt. Það er pirrandi að lesa pistla sem láta eins og lestur sé kvöð, skylda manns í nafni þess að verða snjallari og menntaðri. Lestur þarf ekki að vera neitt nema þægileg, slakandi, afþreying. En við höfum öll gott af því öðru hverju að dýfa tánni í djúpu laugina, allavega nokkrum sinnum á ári.

Góðan og blessaðan. Á þessari síðu mun ég skrifa og skrafla, kannski í nokkra daga áður en ég fæ leið á því, líklega mjög lengi. Ef þér finnst skraflið mitt skemmtilegt mátt endilega stoppa við sem oftast.

PS. Ef þú ert að lesa þetta, komdu aftur eftir viku, work-in-progress 🙂